Svake godine, približno u isto vreme, ambrozija postaje jedna od glavnih zdravstvenih tema. Broj ljudi koji kijaju, kašlju i danima se bore sa zapušenim nosem i suzenjem očiju ostavlja utisak da je alergija na ambroziju nova bolest – jedna od pošasti savremenog sveta.
Alergija na polen, međutim, nije nova. Sezonska kijavica medicinski je opisana još početkom 19. veka, dok je američki lekar Moril Vajman 1872. godine proučavao takozvani jesenji katar i povezao ga sa polenom ambrozije. Ono što jeste savremeno jesu razmere problema u Evropi: ambrozija ranije nije pripadala evropskoj flori, a danas se na velikim područjima ponaša kao gotovo odomaćena biljka.
Kako je ambrozija stigla u Evropu?
Ambrozija (Ambrosia artemisiifolia) potiče iz Severne Amerike. U Evropu je slučajno uneta tokom druge polovine 19. veka, najverovatnije sa uvezenim semenom žitarica, deteline i drugih poljoprivrednih kultura. Njeno seme kasnije se širilo sa zemljom, poljoprivrednim mašinama, duž puteva i železničkih pruga, kao i preko kontaminiranog semena namenjenog ishrani ptica.
U početku se pojavljivala sporadično. Međutim, tokom 20. veka, a posebno nakon Drugog svetskog rata, počela je ubrzano da osvaja napuštene njive, zapuštene parcele, gradilišta, nasipe, priobalja i površine pored puteva.
Njena velika prednost je sposobnost da brzo naseli zemljište na kojem je prirodna vegetacija uklonjena ili poremećena. Ne prija joj gusta, stabilna vegetacija, ali joj zato odgovaraju mesta koja ljudi stalno prekopavaju, nasipaju, napuštaju ili neredovno održavaju.
Zašto se ambrozija tako teško iskorenjuje?
Ambrozija je jednogodišnja biljka, što znači da svake godine niče iz semena. Ipak, njeno uklanjanje nije jednostavno jer jedna biljka može proizvesti veliki broj semenki koje u zemljištu zadržavaju sposobnost klijanja godinama, pa i decenijama.
Kada se uklone odrasle biljke, to ne znači da je parcela trajno očišćena. Već sledeće godine mogu niknuti nove biljke iz postojeće rezerve semena u zemljištu. Zbog toga su potrebni višegodišnje praćenje i ponavljanje mera.
Ambrozija je i veoma prilagodljiva. Ako se pokosi prerano ili previsoko, može se razgranati, ponovo izrasti i ipak procvetati. Ako se uklanja tek kada je formirala seme, deo posla je već zakasnio jer će nova generacija ostati u zemljištu.
Gde u Evropi ima najviše ambrozije?
Najveće opterećenje polenom ambrozije beleži se u delovima centralne i jugoistočne Evrope. Posebno su pogođene Panonska nizija i područja južne Mađarske, severne Srbije, Hrvatske, zapadne Rumunije i delova Ukrajine.
Velika žarišta postoje i u severnoj Italiji, naročito u Lombardiji i dolini reke Po, kao i u pojedinim delovima Francuske, pre svega u dolini Rone. Lokalno značajna žarišta postoje i u Austriji, Sloveniji, Češkoj, Slovačkoj, Bugarskoj i drugim evropskim zemljama.
Rasprostranjenost biljke i količina polena u vazduhu nisu uvek potpuno iste. Polen ambrozije iz područja sa velikim brojem biljaka može vazdušnim strujama stići stotinama kilometara dalje. Zbog toga se povećane koncentracije ponekad mere i na mestima na kojima ambrozija nije široko rasprostranjena.
Gde je ambrozije najmanje?
Severni delovi Evrope, pojedina atlantska područja, ostrva i regioni na većim nadmorskim visinama za sada su uglavnom manje opterećeni ambrozijom od Panonske nizije i severne Italije. Međutim, nijedna država ne može se pouzdano proglasiti „zemljom bez ambrozije“.
Čak i tamo gde biljka ne uspeva da završi životni ciklus, polen može stići iz udaljenih područja. Pored toga, klimatske promene postepeno stvaraju povoljnije uslove za njeno širenje prema severu i produžavaju period tokom kojeg može da raste i cveta.
Zato osobama koje biraju destinaciju tokom sezone nije dovoljno preporučiti određenu državu ili planinu. Pouzdanije je proveriti aktuelnu polensku prognozu za konkretnu lokaciju neposredno pre putovanja. Evropske prognoze mogu se pratiti preko sistema Copernicus, dok se podaci za Srbiju objavljuju kroz nacionalni monitoring polena.
Da li klimatske promene povećavaju problem?
Više temperature produžavaju vegetacionu sezonu i omogućavaju ambroziji da raste u područjima koja su joj ranije bila suviše hladna. Povećana koncentracija ugljen-dioksida može podstaći rast biljke i stvaranje veće količine polena.
Na širenje ipak ne utiče samo klima. Napušteno poljoprivredno zemljište, intenzivna izgradnja, transport zemlje i robe, nedovoljno održavanje prostora pored puteva i neadekvatno košenje stvaraju joj nova staništa.
Zato ambrozija nije samo botanički ili klimatski problem. Njeno širenje predstavlja posledicu zajedničkog delovanja prirodnih uslova i načina na koji ljudi koriste prostor.
Zašto jedno košenje nije dovoljno?
Košenje može znatno smanjiti količinu polena i semena, ali samo ako se sprovede pravovremeno i ponovi kada biljka ponovo izraste. Jedno rano košenje često ne rešava problem: ambrozija se može razgranati pri zemlji, formirati nove cvetne izdanke i nastaviti životni ciklus.
Istraživanja pokazuju da ponovljeno košenje proizvodi znatno bolji rezultat od jednog košenja, ali ni ono ne uklanja seme koje se već nalazi u zemljištu. Očišćena površina zato mora da se nadgleda i tokom narednih godina.
Na manjim površinama biljke se mogu iščupati sa korenom pre početka cvetanja. Preporučuju se rukavice, a osobama koje su alergične ne savetuje se da same uklanjaju ambroziju, naročito kada je već počela da stvara polen.
Na poljoprivrednom zemljištu izbor metode zavisi od kulture, stepena zakorovljenosti i faze razvoja biljke. Plodored, odgovarajuća obrada zemljišta, setva kultura koje dobro prekrivaju zemljište i stručno sprovedena hemijska kontrola mogu biti deo integrisanog pristupa. Nasumična ili zakasnela primena herbicida ne rešava problem i može imati dodatne posledice po životnu sredinu.
Kako se evropske zemlje bore protiv ambrozije?
Evropske zemlje nemaju jedinstven model suzbijanja. Tamo gde je biljka već veoma rasprostranjena cilj uglavnom nije trenutno iskorenjivanje, koje je praktično teško ostvarivo, već sprečavanje cvetanja, smanjenje proizvodnje semena i usporavanje daljeg širenja.
Mađarska, jedna od najpogođenijih evropskih zemalja, uvela je obaveze vlasnika i korisnika zemljišta da spreče cvetanje i razmnožavanje ambrozije. Zaražene površine otkrivaju se terenskim kontrolama i daljinskim snimanjem, a propisane su i kazne kada se zemljište ne održava.
Švajcarska je reagovala dok ambrozija još nije bila široko rasprostranjena. Uvedeni su prijavljivanje nalazišta, obavezna kontrola biljke i mere kojima se sprečava njeno dalje širenje. Ovaj primer pokazuje da je rana reakcija najdelotvornija: mnogo je lakše ukloniti nekoliko novih žarišta nego biljku koja je već osvojila čitave regione.
Francuska i pojedini delovi Italije razvili su regionalne sisteme praćenja, prijavljivanja i kontrole, jer je rasprostranjenost ambrozije veoma različita između njihovih regija. U Hrvatskoj se monitoring polena povezuje sa lokalnim akcijama uklanjanja i edukacijom stanovništva.
Iskustva ovih zemalja pokazuju da povremene akcije nisu dovoljne. Najbolji rezultati postižu se kada su povezani monitoring biljke, merenje polena, održavanje javnih i privatnih površina, kontrola poljoprivrednog zemljišta i uključivanje građana.
Može li jedan insekt pomoći u borbi protiv ambrozije?
U severnoj Italiji i delovima Švajcarske primećena je lisna buba Ophraella communa, prirodni neprijatelj ambrozije poreklom iz Severne Amerike. Ovaj insekt se hrani njenim listovima i može značajno smanjiti rast biljke i proizvodnju polena.
Studija objavljena u časopisu Nature Communications procenila je da bi biološka kontrola ovom bubom mogla smanjiti broj ljudi sa simptomima alergije na ambroziju u Evropi za više od dva miliona i doneti veliko smanjenje zdravstvenih troškova. Eksperimentalni podaci pokazali su da snažna oštećenja biljke mogu znatno umanjiti stvaranje polena.
Ipak, to ne znači da insekt treba namerno i nekontrolisano prenositi u nova područja. Pre uvođenja organizma za biološku kontrolu mora se proceniti njegov uticaj na druge biljke, poljoprivredu i ekosistem. Ono što može biti korisno u jednom području ne mora biti bezbedno u drugom.
Možemo li iskoreniti ambroziju?
Na područjima na kojima je ambrozija već široko rasprostranjena potpuno iskorenjivanje nije realan kratkoročni cilj. Moguće je, međutim, znatno smanjiti količinu polena i broj novih semenki ako se biljka uklanja pre cvetanja, ako se košenje ponavlja i ako se iste površine kontrolišu više godina.
Najvažnije je reagovati dok su nalazišta mala. Ambrozija na jednoj zapuštenoj parceli nije samo problem njenog vlasnika: polen ne poznaje granice dvorišta, opštine ni države.
Zato prava borba protiv alergije na ambroziju ne počinje tek kada osoba uzme antihistaminik. Ona počinje mnogo ranije – održavanjem zemljišta, praćenjem novih žarišta i organizovanom akcijom zajednice pre nego što biljka procveta.
Reference
- Šikoparija B, Skjøth CA, Celenk S, et al. Spatial and temporal variations in airborne Ambrosia pollen in Europe. Aerobiologia. 2017;33:181–189. PubMed
- Makra L, et al. A temporally and spatially explicit, data-driven estimation of airborne ragweed pollen concentrations across Europe. 2023. PubMed
- Schaffner U, Steinbach S, Sun Y, et al. Biological weed control to relieve millions from Ambrosia allergies in Europe. Nature Communications. 2020;11:1745. Članak
- Lake IR, Jones NR, Agnew M, et al. Climate Change and Future Pollen Allergy in Europe. Environmental Health Perspectives. 2017;125(3):385–391. PMC
- European Climate and Health Observatory. Pollen and climate-related health effects in Europe. EEA/Climate-ADAPT
- Copernicus Atmosphere Monitoring Service. European ground-level ragweed pollen forecast. Copernicus
- Agencija za zaštitu životne sredine Republike Srbije. Alergeni polen – monitoring u Srbiji. SEPA
