Uticaj zagađenja vazduha na učestalost alergija
Zašto su respiratorne alergije i astma češće u gradskim sredinama? Da li zagađen vazduh može da doprinese nastanku alergije ili samo pogoršava simptome kod ljudi koji su već alergični? Odgovor nije jednostavan, jer na razvoj alergijskih bolesti utiču nasleđe, način života i čitav niz faktora iz okruženja.
Zagađenje vazduha ipak ima posebno mesto među njima. Ono može da ošteti zaštitnu barijeru disajnih puteva, podstakne zapaljenje i olakša kontakt alergena sa imunskim sistemom. Može uticati i na biljke i polen, menjajući dužinu polenske sezone i potencijal polena da izazove tegobe.
Zašto su alergije češće u urbanim sredinama?
Jedna od teorija koja pokušava da objasni porast učestalosti alergija i astme jeste takozvana higijenska hipoteza. Ona je nastala na osnovu zapažanja da odrastanje uz raznovrsnije mikroorganizme, na farmama i u kontaktu sa životinjama može biti povezano sa manjim rizikom od pojedinih alergijskih bolesti.
Danas znamo da problem nije jednostavno u „prevelikoj čistoći” niti u čestom pranju ruku. Razvoj imunskog sistema zavisi od složene interakcije genetske predispozicije, mikrobioma i ranih uticaja iz životne sredine.
Na rizik od alergijskih bolesti mogu uticati brojni faktori, među kojima su upotreba antibiotika u ranom životnom dobu, porođaj carskim rezom, izloženost duvanskom dimu, gojaznost, način ishrane, sastav mikrobioma, stanovanje i količina vremena provedenog u prirodi. Nijedan od ovih faktora samostalno ne objašnjava porast učestalosti alergija.
Ono što jasno razlikuje gradske od mnogih ruralnih sredina jeste veća izloženost zagađenju koje potiče iz saobraćaja, industrije, grejanja i drugih izvora sagorevanja.
Zašto zagađenje vazduha doprinosi razvoju i pogoršanju alergija?
Među najvažnijim zagađujućim materijama nalaze se suspendovane čestice PM10 i PM2.5, azot-dioksid, sumpor-dioksid i prizemni ozon. One mogu da nadraže disajne puteve, provociraju napad astme i pogoršaju simptome kod ljudi koji već imaju respiratorne bolesti.
Sve je više dokaza da dugotrajna izloženost zagađenju nije povezana samo sa pogoršanjem postojećih tegoba već može doprineti i razvoju alergijskog rinitisa i drugih alergijskih bolesti kod osetljivih osoba. Sistematski pregledi istraživanja pokazuju povezanost između izloženosti zagađenom vazduhu i veće učestalosti alergijskog rinitisa, iako se veličina rizika razlikuje u zavisnosti od vrste zagađujuće materije, uzrasta i područja u kojem je istraživanje sprovedeno.
Sluzokoža nosa i pluća predstavlja zaštitnu barijeru između organizma i spoljašnje sredine. Zagađujuće materije mogu da oštete ćelije respiratornog epitela, povećaju propustljivost ove barijere i oslabe mukocilijarni klirens – prirodni mehanizam kojim se udahnute čestice i mikroorganizmi odstranjuju iz disajnih puteva.
Kada je barijera oslabljena, alergeni lakše dolaze u kontakt sa ćelijama imunskog sistema. Istovremeno, zagađujuće materije podstiču lokalno zapaljenje, pa odgovor na polen ili drugi alergen može biti intenzivniji.
Oksidativni stres i zapaljenje
Na ćelijskom nivou važan mehanizam delovanja zagađenog vazduha jeste oksidativni stres. On nastaje kada stvaranje reaktivnih kiseoničnih jedinjenja prevaziđe sposobnost organizma da ih neutrališe.
Eksperimentalna istraživanja pokazuju da ćelije respiratornog epitela nakon kontakta sa ozonom, sumpor-dioksidom i drugim zagađujućim materijama mogu oslobađati proinflamatorne citokine, odnosno signalne molekule koji podstiču zapaljenje. U ovaj odgovor uključene su i druge ćelije imunskog sistema, poput makrofaga i neutrofila.
Ponavljana izloženost može održavati sluzokožu u stanju pojačane reaktivnosti. Kod senzibilisane osobe to može značiti burniji odgovor na količinu alergena koja ranije nije izazivala tako izražene simptome.
Da li zagađenje podjednako utiče na sve ljude?
Ljudi ne reaguju jednako na istu koncentraciju zagađujućih materija. Razlike zavise od uzrasta, trajanja izloženosti, postojećih bolesti, genetskih osobina i sposobnosti organizma da se zaštiti od oksidativnog stresa.
Površina respiratornog trakta raspolaže antioksidativnim odbrambenim sistemom, u kojem učestvuju glutation, askorbat i različiti enzimi. Postoje genetske razlike u aktivnosti pojedinih enzima uključenih u zaštitu od reaktivnih kiseoničnih jedinjenja. Istraživanja određenih varijanti gena, među kojima je i GSTM1, ukazuju da genetska predispozicija može menjati osetljivost na dejstvo zagađenog vazduha.
Veći rizik od zdravstvenih posledica imaju deca, starije osobe, trudnice i ljudi sa alergijskim rinitisom, astmom, hroničnim bolestima pluća ili kardiovaskularnim oboljenjima. Posebno su izloženi ljudi koji žive u blizini prometnih saobraćajnica ili zbog posla i fizičke aktivnosti provode mnogo vremena napolju.
Zagađenje postoji i u zatvorenom prostoru
Pored spoljašnjeg vazduha, važan je i kvalitet vazduha u domu, školi i na radnom mestu. Duvanski dim je jedan od najznačajnijih unutrašnjih zagađivača i poznati okidač astme. Izloženost tokom trudnoće i ranog detinjstva povezana je sa nepovoljnim uticajem na razvoj pluća i većim rizikom od respiratornih tegoba kod dece.
Iritansi mogu poticati i od sagorevanja drveta, sveća i mirisnih štapića, neadekvatno održavanih uređaja za grejanje, isparljivih organskih jedinjenja iz boja, lakova i sredstava za čišćenje, kao i različitih profesionalnih izloženosti.
Ove supstance najčešće nisu alergeni same po sebi, ali mogu da nadraže sluzokožu i pogoršaju tegobe kod osetljivih osoba.
Kako zagađenje utiče na polen?
Zagađenje ne deluje samo na čoveka već i na biljke i polen koji one stvaraju. Čestice i gasovi iz vazduha mogu promeniti površinu polenovog zrna, uticati na oslobađanje alergena i podstaći stvaranje sitnijih čestica koje lakše dospevaju u disajne puteve.
Eksperimentalna istraživanja pokazuju da ozon i druge zagađujuće materije mogu izazvati strukturne i hemijske promene na polenu. Međutim, nije svaki polen iz zagađene sredine automatski „agresivniji”. Efekat zavisi od biljne vrste, vrste i koncentracije zagađujuće materije, vremenskih uslova i osobina pojedinca koji je polenu izložen.
Zato broj polenovih zrna nije jedini podatak koji određuje intenzitet simptoma. Važno je i stanje sluzokože disajnih puteva, kvalitet vazduha i istovremena izloženost drugim iritansima.
Meteorološki uslovi, klimatske promene i alergije
Temperatura, vlažnost, vetar i padavine utiču na proizvodnju, oslobađanje i prenošenje polena. Toplo, suvo i vetrovito vreme često doprinosi njegovom širenju, dok kiša može privremeno očistiti vazduh od polenovih zrna.
Situacija tokom oluje može biti drugačija. U određenim uslovima polenova zrna mogu se raspasti na veoma sitne čestice koje prodiru dublje u disajne puteve. Ova pojava povezana je sa takozvanom olujnom astmom, tokom koje se u kratkom periodu može javiti veliki broj napada astme kod osoba alergičnih na polen.
Klimatske promene dodatno usložnjavaju problem. Više temperature i povećana koncentracija ugljen-dioksida mogu uticati na rast biljaka, količinu polena i trajanje sezone cvetanja. U mnogim područjima polenske sezone počinju ranije ili traju duže, mada se promene razlikuju među biljnim vrstama i geografskim regionima.
Vrućina pogoduje i stvaranju prizemnog ozona, dok suše i visoke temperature povećavaju rizik od požara. Tako se tokom leta mogu istovremeno pojaviti visoke koncentracije polena, ozona i PM2.5 čestica iz dima.
Dim od požara najčešće nije alergen, ali može snažno nadražiti disajne puteve i pogoršati alergijski rinitis i astmu. Fine čestice mogu stići i sa veoma udaljenih požarišta, pa kvalitet vazduha može biti loš i kada dim nije jasno vidljiv.
Mogu li ishrana i suplementi da smanje posledice zagađenja?
Kvalitetna ishrana obezbeđuje vitamine, minerale, omega-3 masne kiseline i različite biljne supstance koje učestvuju u normalnoj antioksidativnoj odbrani organizma. Voće, povrće, integralne žitarice, mahunarke, orašasti plodovi i riba zato jesu deo opštih preporuka za očuvanje zdravlja.
Pojedina manja istraživanja ispitivala su da li suplementacija antioksidativnim vitaminima može ublažiti neke reakcije na ozon i druge zagađujuće materije. Rezultati, međutim, nisu dovoljni da bi se suplementi preporučili kao način sprečavanja alergija ili zaštite od zagađenog vazduha.
Ni visoke doze antioksidanasa nisu bez rizika, a „više” ne znači nužno i „bolje”. Suplementi ne mogu da zamene smanjenje izloženosti, propisanu terapiju i mere kojima se poboljšava kvalitet vazduha.
Kako smanjiti izloženost?
Pojedinac ne može sam rešiti problem zagađenja, ali može smanjiti izloženost u danima kada je vazduh posebno loš. Korisno je pratiti indeks kvaliteta vazduha i polensku prognozu, jer oni ne mere isto i oba podatka mogu biti važna za osobe sa alergijom ili astmom.
Kada su koncentracije zagađujućih materija visoke, intenzivnu fizičku aktivnost napolju treba odložiti ili premestiti u zatvoren prostor sa čistijim vazduhom. Provetravanje je najbolje planirati u delu dana kada je spoljašnji vazduh povoljniji.
U domu ne treba pušiti niti stvarati dodatni dim sagorevanjem sveća, mirisnih štapića ili drveta. Prečišćivač sa odgovarajućim HEPA filterom može smanjiti koncentraciju finih čestica u zatvorenom prostoru, ali treba izabrati uređaj prilagođen veličini prostorije i izbegavati modele koji proizvode ozon.
Osobe sa alergijskim rinitisom ili astmom treba redovno da koriste propisanu terapiju. Ako se simptomi pogoršavaju pri svakom povećanju zagađenja ili dosadašnja terapija više nije dovoljna, potrebno je obratiti se lekaru.
Zagađenje nije jedini uzrok, ali jeste važan deo problema
Nastanak alergijskih bolesti ne može se objasniti jednim faktorom. Genetika, razvoj imunskog sistema, mikrobiom, životne navike i različite izloženosti iz okruženja deluju zajedno.
Zagađenje vazduha, međutim, može da ošteti zaštitnu barijeru disajnih puteva, podstakne zapaljenje, doprinese senzibilizaciji kod predisponiranih osoba i pogorša simptome kod ljudi koji već imaju alergijski rinitis ili astmu.
Zato briga o kvalitetu vazduha nije važna samo za osobe koje već imaju respiratornu bolest. Smanjenje zagađenja predstavlja jednu od ključnih mera zaštite zdravlja čitave populacije.
Tekst je prvobitno objavljen 14. jula 2022. godine. Redakcijski je ažuriran u avgustu 2026. u skladu sa novijim stručnim izvorima.
